گفته‌اند آنچه بد و مذموم است محبت و علاقه به دنياست . اين توجيه اگرچه خيلى شايع است و مسلَّم فرض شده ، به نظر درست نمىآيد ، زيرا اولًا علاقه ها و محبتهايى كه آدمى به اشياء و موجودات جهان دارد آيا طبيعى و فطرى است يا مصنوعى و ساختگى است مثل علاقه پدر و مادر به فرزند و برعكس و علاقه به همسر و به پول و اسباب زندگى و خانه وسيع و احترام و محبوبيت و امثال اينها ؟ بدون شك اين علاقه ها در نهاد و سرشت هركس نهاده شده ( 1 ) . بنابراين همانطورى كه از نظر اصل توحيد ، در بيرون از وجود انسان شر و مذموم وجود ندارد ، در روح و قواى روحى نيز همينطور اگر بد مىبود خلق نمىشد . همانطورى كه در بدن ، يك سلول ، يك رگ ريز ، يك استخوان كوچك ، يك مو بدون هدف آفريده نشده ، يك قوه و ميل و غريزه هم بىهدف نيست اينها نيز مانند اعضاى بدن و مانند خورشيد و ماه و ستاره و حركات منظمشان از آيات حكمت الهى هستند ، همانطورى كه قرآن صريحاً مىفرمايد : و من اياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجاً لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودة و رحمة ان فى ذلك لايات لقوم يتفكرون ( 2 ) . روى نظريه بدى خود اشياء ، راه حلى وجود ندارد ، بايد سوخت و ساخت . به قول ويليام جيمز : اشخاص بدبين چاره اى ندارند جز اينكه مانند موشى كه زير تله جيرجير مىكند و يا خوكى كه زير تيغ ناله مىكند ، ناله

--> ( 1 ) . در اسفار ، جلد 3 ، صفحه 141 ، مباحث عشق ، تحت عنوان « و اعلم ان العشق اقسام و المحبة متشعبة » از حكمت محبتها و عشقها بحث مىكند . اصولًا فلاسفه در مباحث عشق ، اين عشقها و ميلها را متوجه غاياتى مىدانند . به قول وحشى : يكى ميل است در هر ذره رقاص برد او را به سوى مقصدى خاص رساند گلشنى را تا به گلشن كشاند گلخنى را تا به گلخن رجوع شود به ورقه هاى عشق و جهان . ( 2 ) . ر . ك : ص 85